Start arrow Artykuły arrow 2010 arrow 1/2010 arrow Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry Uczulenie na konserwanty i paragrupę
Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry Uczulenie na konserwanty i paragrupę Utwórz PDF Drukuj Poleć znajomemu
Autor: Kieć-Świerczyńska M.   

Prof. dr hab. n. med.

Marta Kieć-Świerczyńska

Kierownik Pracowni Dermatologii Ośrodka Alergii Zawodowej i Zdrowia Środowiskowego,
Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera Łódź
 
ANTYGENY
Allergic contact dermatitis. Allergy to preservatives and to para-(amino) compounds
SUMMARY
Disinfectants are essential components of body care preparations, household goods and industrial products. They inhibit growth of bacteria and fungi. Esters of parahydroxybenzoate acid and products that release small amounts of formaldehyde (Germal 115, Germal II, Dowicil 200, Bronopol, DMDM hydantoine) were most frequently used in the past. In the 1980s, Katon CG (5-chloro-2-methyl-4-isothiazolin-3-one + 2-methyl-4-isothiazolin-3-one) evoked the epidermis of contact dermatitis in Sweden, Finland, Germany, Italy and the Netherlands. In the next years, allergy to another preservative, Euxyl® K 400 was dramatically growing. Studies carried out in 11 European countries showed that hypersensitivity increased from 0.7% in 1999 to 3,5% in 2000. It was revealed that not only cosmetics left on the skin sensitize, but also those washable. Paraphenylenediamine (PPD) is strongly sensitizing aromatic amine, which is used in hair, furs and leather dying. It is also included in temporary henna tattoos. Using those tattoos and hair dying has recently become fashionable not only in grown-up women but also in grown-up men, teenagers and children. Temporary tattoo often causes primary allergy, and hair dying afterwards can be the reason of severe skin and respiratory allergic symptoms, including anaphylactic symptoms. Furthermore PPD is the cause of the cross reactions with other oxidative dye components (ex. p-toluenediamine, p-aminodiphenylamine, 2,4-diaminoanisole, o-aminophenol, 1,4-benzenediamine, p-aminoaniline), with black and white photographic developers, clothing dyes, technical rubber antioxidants (N-isopropyl-N-phenyl-p-fenylenediamine), epoxy resin hardeners, sulphonamides and local anaesthetic drugs (caines). The increase of frequency of allergy to paraphenylenediamine was caused by the fashion of the temporary tattoos and hair dying.

Preparaty odkażające są niezbędnymi składnikami produktów toaletowych, gospodarstwa domowego i wyrobów przemysłowych. Zapobiegają wzrostowi bakterii i grzybów. Największe zastosowanie miały estry kwasu parahydroksybenzoesowego oraz produkty uwalniające małe ilości formaldehydu (Germall 115, Germal II, Dowicil 200, Bronopol, DMDM hydantoina). W latach 80-tych ubiegłego wieku epidemię kontaktowego zapalenia skóry w Szwecji, Finlandii, Niemczech, Włoszech i Holandii wywołał Katon CG (5-chloro-2-methyl-4-isothiazolin-3-one + 2-methyl-4-isothiazolin-3-one). W następnych latach dramatycznie zaczęło narastać uczulenie na kolejny konserwant - Euxyl® K 400. Wieloośrodkowe badania z 11 europejskich krajów wykazały wzrost nadwrażliwości z 0,7% w 1991 do 3,5% w 2000 r. Uczulają nie tylko kosmetyki pozostawiane na skórze, ale również zmywalne. Parafenylenodiamina (PPD) to silnie uczulająca amina aromatyczna, służąca do farbowania włosów, futer i skór. Jest zawarta również w hennie do tatuaży czasowych. W ostatnich latach stało się modne zakładanie takich tatuaży, a także farbowanie włosów nie tylko u dorosłych kobiet, ale i u dorosłych mężczyzn, młodzieży i dzieci. Pierwotne uczulenie często powoduje tatuaż czasowy, a późniejsze farbowanie włosów może być przyczyną ciężkich objawów alergicznych skóry i układu oddechowego, łącznie z objawami anafilaksji. Ponadto PPD powoduje odczyny krzyżowe z innymi komponentami barwników oksydacyjnych (np. p-toluenodiaminą, p-aminodifenyloaminą, 2,4-diaminoanizolem, o-aminofenolem, 1,4-benzenodiaminą, p-aminoaniliną), z wywoływaczami fotografii czarno-białej, barwnikami odzieżowymi, antyutleniaczami gumy technicznej (N-izopropylo-N-fenylo-p-fenylenodiaminą), utwardzaczami żywic epoksydowych, sulfonamidami i lekami znieczulającymi miejscowo (kainy). Moda na farbowanie włosów i wykonywanie tatuaży czasowych spowodowała wzrost częstości alergii na parafenylenodiaminę.

Nazwisko: Tytuł. Alergia, ROK, nr: str-str
 

Konserwanty

Receptury kosmetyków zawierają wiele różnorodnych składników; część z nich może powodować reakcje alergiczne. Środki konserwujące są kolejnymi, po środkach zapachowych, istotnymi czynnikami uczulającymi (1). Zapobiegają wzrostowi bakterii i grzybów.

Największe zastosowanie miały estry kwasu parahydroksybenzoesowego. Wchodzą w skład kosmetyków zmywalnych (szampony, balsamy do włosów, żele do kąpieli, toniki, mleczka do demakijażu) i pozostawianych na skórze (kremy do twarzy, balsamy do ciała, środki do opalania i pielęgnacji ust) (2).

Ponadto stosowane są produkty uwalniające małe ilości formaldehydu (Germall 115, Germal II, Dowicil 200, Bronopol, DMDM hydantoina). Donory formaldehydu dodawane są do kosmetyków zawierających wodę. Osoby uczulone reagują na same konserwanty, niekiedy również na formaldehyd (3-9). W latach 80. ubiegłego wieku podstawowym problemem w Wielkiej Brytanii była alergia na quaternium 15 (Dowicil 200), jakkolwiek nadal pojawiają się pojedyncze takie doniesienia (10-12). Również od wczesnych lat 80. znane było uczulające działanie kokamidopropylo betainy (CAPB), pochodzącej z płynów do przechowywania soczewek kontaktowych, środków do usuwania makijażu oczu i szamponów do włosów (13,14). Jednak późniejsze badania wykazały, że nawet osoby uczulone mogą bezpiecznie stosować kosmetyki zmywalne bez ryzyka wystąpienia zapalenia skóry (15).

Katon CG

Epidemię kontaktowego zapalenia skóry w Szwecji, Finlandii, Niemczech, Włoszech i Holandii wywołał Katon CG.

Uczulenie na ten konserwant sięgało nawet 5% badanych (16,17). Katon CG to mieszanina 2 izotiazolinonów (5-chloro-2-methyl-4-isothiazolin-3-one + 2-methyl-4-isothiazolin-3-one) (MCI/MI) w proporcji 3:1. Izotiazolinony wchodzą w skład wielu produktów, w tym kosmetyków i środków higieny, olejów przemysłowych, farb, klejów, papieru, środków ochrony roślin. Duński Rejestr Produktów (PROBAS) odnotował w latach 1992-1994 obecność MCI/MI w 550 wyrobach (18). Na rynku szwajcarskim liczba produktów zawierających izotiazolinony wzrosła z 3644 w 1999 r. do 4843 w 2001 r. (19).
Ustalono, że ryzyko uczulenia na Katon CG w produktach zmywalnych w stężeniach do 15 ppm jest znikome (20). 

Mimo że CTFA (Cosmetics, Toiletries and Fragrance Association) rekomendowała stosowanie w kosmetykach pozostawianych na skórze stężenia MCI/MI nie większego niż 7,5 ppm, kraje UE przyjęły dla obu rodzajów wyrobów granicę 15 ppmów (21).

Badając w Europie dynamikę alergii na konserwanty w latach 1991-2000 stwierdzono, że nadwrażliwość na formaldehyd i MCI/MI jest już ustabilizowana między 2 a 2,5%, na guaternium-15, German 115, German II między 0,5 a 1,5%, a na parabeny od 0,5% do 1%. (22). Nowsze analizy pochodzące z Danii wskazują jednak na tendencję wzrostową uczulenia na te produkty (23). W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej częstości te są znacznie wyższe (formaldehyd – 9%, quaternium-15 – 8,1%, diazolidynyl mocznika – 3,5%) (24).

Euxyl® K 400

Od końca lat 90. ubiegłego wieku dramatycznie zaczęło wzrastać uczulenie na metylodibromo glutaronitryl (MDBGN), zawarty w Euxylu®  K 400.
Euxyl® K 400, wprowadzony szeroko na rynek europejski od 1985 roku, jest konserwantem zawierającym 2 aktywne ingredienty: metylodibromoglutaronitryl (MDBGN) i 2-fenoksyetanol, w ilości 1:4. Miał być biocydem alternatywnym, teoretycznie o mniejszym potencjale alergizującym, w stosunku do wcześniej stosowanych silnie uczulających, np. izotiazolinonów. Ponieważ o uczuleniu na 1 ze składników Euksylu – MDBGN obecnego w kleju – donoszono już w 1983 r., Komitet Naukowy Kosmetologii EU zaaprobował w 1986 r. maksymalnie 0,1% stężenia tego preparatu w produktach kosmetycznych. Mimo tego w ciągu ostatnich lat alergia na MDBGN zaczęła dramatycznie rosnąć. Pierwsze doniesienie o uczuleniu na Euksyl K 400 pochodziło z Włoch (25). Wieloośrodkowe badania z 11 europejskich krajów wykazały wzrost nadwrażliwości z 0,7% w 1991 do 3,5% w 2000 r. (22), w klinice Mayo z 2,9% w latach 1998-2000 do 6,1% w latach 2001-2005 (24). Autorzy duńscy badając ryzyko uczulenia na metylodibromo glutaronitryl ustalili, że spośród 24 pacjentów reagujących na MDBGN, 17 miało zmiany chorobowe na rękach, a źródłem uczulenia były lotiony do rąk i ciała, a także mydła w płynie do mycia rąk. Analiza chemiczna wykazała obecność 149-390 ppm związku w lotionach, 144-399 ppm w płynnych mydłach, 293 ppm w kremach zmywających i 78-79 ppm w szamponach, a więc zarówno w kosmetykach zmywalnych, jak i pozostawianych na skórze. Ze względu na silne działanie alergizujące wycofano euksyl z produktów kosmetycznych pozostawianych na skórze. Nie mniej jednak nadal niepokojąca jest obserwacja o alergizującym działaniu konserwantu w produktach zmywalnych, których kontakt ze skórą jest krótki (26). Ponadto MDBGN wchodzi w skład kremów ochronnych, preparatów do oczyszczania skóry po pracy w przemyśle, a także żelów do ultrasonografii (27-29). Drugi ze składników Euksylu – 2-fenoksyetanol znacznie rzadziej jest przyczyną alergicznego zapalenia skóry; niekiedy może powodować pokrzywkę kontaktową (30).

Ze względu na liczne informacje o uczulającym działaniu Euksylu Komisja Europejska w 2003 r. zaleciła usunięcie go z produktów pozostawianych na skórze, a w marcu 2005 r. Europejski komitet Naukowy dla Produktów Kosmetycznych zalecił nawet produkcję kosmetyków zmywalnych pozbawionych tego biocydu (31).

IPBC

IPBC (3-jodo-2-propynylo-butylokarbaminian) to biocyd początkowo stosowany do konserwacji drewna, następnie chłodziw do skrawania metali i kosmetyków. W 1996 r. znajdował się już w 122 kosmetykach o składzie zaaprobowanym przez FDA, zwłaszcza w szamponach i odżywkach. W kosmetykach występuje pod nazwą Glycasil TM (Lonza Ltd, Szwajcaria). Zgodnie z dyrektywami UE stężenie w kosmetykach nie może przekraczać 0,1%, w produktach przemysłowych jest wyższe – 4%. Pierwsze opisy uczulenia dotyczyły źródeł zawodowych (32), następne pozazawodowych (mleczka i kremy nawilżające) (33-35). Część pacjentek z alergią na IPBC reagowała krzyżowo z tiuramami zawartymi w wyrobach gumowych.

Farnezol

Farnezol, obecny w dezodorantach jest zarówno środkiem zapachowym jak i odkażającym. Jego własności alergizujące znane są od końca lat 90.
Paragrupa
Zjawisko uczulenia krzyżowego (cross-reactions), zwane także nadwrażliwością grupową, odgrywa istotną rolę w nawrotach kontaktowego zapalenia skóry. Powstaje w wyniku podobieństwa budowy chemicznej alergenów lub ich metabolitów; wówczas mechanizmy immunologiczne ustroju nie są w stanie odróżnić związków o zbliżonej budowie. Dotyczy to zwłaszcza substancji chemicznych określanych jako związki paragrupy. Cechują się grupą determinującą – aminową (NH2), znajdującą się w pozycji para w stosunku do innych rodników pierścienia benzenowego. Zasady odczynów krzyżowych pomiędzy aminami aromatycznymi są mało zbadane. Poszczególni pacjenci w wyniku odczynów krzyżowych reagują indywidualnie na różną liczbę i rodzaj związków aminowych.

Parafenylenodiamina

Parafenylenodiamina ((p-fenylenodiamina, 4-fenylenodiamina – PPD) jest klasycznym przykładem związku chemicznego należącego do paragrupy i często daje odczyny krzyżowe. Zwana jest sztuczną henną. Służy przede wszystkim do farbowania włosów a także futer, skór i tkanin. Czarne farby zawierają jej najwięcej, nieco mniej brązowe, kasztanowate i rude. Zawartość jej w tych produktach waha się od 0,2% do 4%. Okres między stycznością z alergenem a wystąpieniem objawów chorobowych u osób nadwrażliwych zwykle jest krótki i zależy od stężenia związku i czasu ekspozycji (36-38).

PPD może być przyczyną wyprysku, pokrzywki kontaktowej, astmy, a nawet objawów anafilaksji (39-42).

Silnie alergizują same barwniki, natomiast farbowane włosy dość szybko tracą taką zdolność (43).
Liczba osób używających barwników do włosów stale rośnie. Ustalono, iż 2/5 Amerykanek farbuje włosy, 18% Duńczyków i 75% Dunek używa takich farb. Wpływ agresywnej reklamy tych preparatów powoduje, iż coraz częściej barwią włosy również młodzi ludzie, zarówno dziewczęta, jak i chłopcy (44,45). Skutkuje to wzrostem alergii w większości krajów Unii Europejskiej (46).
Częstość uczulenia na parafenylenodiaminę wynosi około 1,5-5% w Europie, 7% w USA i 11-13% w krajach Dalekiego Wschodu (47-52). Uczulenie częściej dotyczy kobiet niż mężczyzn i ma charakter pozazawodowy (z wyjątkiem fryzjerek), gdyż podstawowym źródłem uczulenia są farby do włosów (47,53,54). Częstość uczulenia na parafenylenodiaminę w populacji ogólnej wynosi 1,5%, a wśród pacjentów z wypryskiem 5%. Alergia zawodowa dotyczy przede wszystkim fryzjerów, a także pracowników przemysłu gumowego.

Dane epidemiologiczne wskazują, że praca na stanowiskach fryzjerów, zwłaszcza damskich, wiąże się z najwyższym ryzykiem wystąpienia chorób zawodowych skóry.

Często wyprysk stwierdza się po bardzo krótkim stażu pracy, nieraz już u uczennic, przebieg choroby jest bardzo przewlekły, a rokowanie co do wyleczenia i możliwości kontynuacji pracy niepomyślne. Głównym alergenem środowiska pracy fryzjerów jest parafenylenodiamina, ale do uczulenia najczęściej dochodzi podczas farbowania własnych włosów. Konwencjonalne farby do włosów oprócz PPD zawierają również siarczan 2,5-diaminotoluenu i 2-nitro-4-fenylenodiaminę. Barwniki nowej generacji (FD&C oraz D&C, z certyfikatami FDA) są dobrze tolerowane przez fryzjerki uczulone na PPD i jej pochodne.
Do rzadszych źródeł uczulenia zawodowego należą barwniki do drukowania etykiet na opakowaniach i odczynniki stosowane w przemyśle mleczarskim.

Parafenylenodiamina

U dzieci częstość alergii na parafenylenodiaminę wzrasta wraz z wiekiem (55).

Nadwrażliwość na ten związek zależy również od rasy. Ludzie o skórze ciemnej uczulają się częściej niż chorzy o skórze białej (56,57).

Przyczyna różnic nie została dokładnie wyjaśniona. Sugeruje się, że spowodowana może być nie tylko odmiennością genetyczną, ale również wielkością narażenia – osobnicy czarni używają barwników ciemniejszych o wyższej zawartości PPD (58). Hsu i wsp. donosili o przypadkach zapalenia skóry twarzy i alergii na PPD u Arabów, po farbowaniu włosów brody (59).
W ostatnich latach pojawiły się doniesienia o uczuleniu na PPD pochodzącą z barwników do czasowego (zmywalnego) tatuażu.. Tatuaże takie często wykonywane są przez ulicznych artystów w czasie urlopowych wyjazdów zagranicznych. Popularnym barwnikiem używanym w tym celu jest naturalna henna otrzymywana z wysuszonych liści rośliny (Lawsonia intermis) uprawianej w Azji i Afryce. W celu skrócenia czasu barwienia (2-6 godz.) oraz uzyskania ciemniejszego pigmentu do henny dodawana jest PPD, po mimo, iż jest zakaz stosowania parafenylenodiaminy do tatuaży trwałych i półtrwałych. Jak wykazały nowoczesne techniki chemiczne (HPLC i AAS) próbki henny zawierają PPD w ilości od 0,43 do 15,7%. Wykazano, że już 0,43% PPD może spowodować uczulenie. Jest zgodność poglądów, iż czynnikiem alergizującym nie jest naturalny produkt roślinny, ale dodatek parafenylenodiaminy (60-63).

Zmiany skórne wywołane PPD z czasowych tatuaży zwykle mają charakter odczynów wypryskowych, ale również rumienia wielopostaciowego wysiękowego (erythema multiforme exudativum) i odczynów liszajowatych (64,65). Opisano ciężkie zmiany pęcherzowe w miejscu rysunków malowanych na skórze w czasie wyjazdów weekendowych do Maroka, Włoch, Hiszpanii (66-68). Zdarza się, iż po ustąpieniu stanu zapalnego pozostaje na skórze trwałe odbarwienie, odzwierciedlające rysunek wcześniej wykonany (69,70).

Tabela 1 Zestaw alergenów do badania uczulenia na konserwanty kosmetyków (Chemotechnique Diagnostic, Szwecja
Lp.
Alergen
Stęż.
1.
Triklosan (Irgasan DP 300)
2,0
2.
Kwas sorbinowy
2,0
3.
Chlorokrezol (PCMC)
1,0
4.
Chloroksylenol (PCMX)
0,5
5.
Timerosal (Mertiolat)
0,1
6.
Imidazolidynyl mocznika (Germal 115)
2,0
7.
Heksametylenotetraamina (Hexamin)
2,0
8.
Diglukonian chloroheksydyny
0,5
9.
Parabeny
16,0
10.
Octan fenylortęciowy
0,01
11.
Chloroacetamid
0,2
12.
Heksahydro-1,3,5-tris(hydroksyetylo)triazyna (Grotan BK)
1,0
13.

Kliochinon (5-chloro-7-jodo-chinolinol) (Chinoform)

5,0
14.

2-Bromo-2-nitropropano-1,3-diol (Bronopol)

0,25
15.

Tlenek sodowy 2-pirydinetiolu (Sodiumomadine)

0,1
16.
Metylo-chloro-izotiazolinon (Katon CG)
0,02
17.
Quaternium 15 (Dowicil 200)
1,0
18.
2-Fenoksyetanol
1,0
19.
Diazolidynyl mocznika (Germall II)
2,0
20.
Euxyl K 400
1,5
21.
DMDM Hydantoina
2,0
22.
1,2-Dibromo-2,4-dicyjanobutan
0,3
23.
Olejek drzewa herbacianego
5,0
24.
Butylkarbaminian jodopropynylu
0,1

Liczni autorzy zwracają uwagę na szczególnie nasilone odczyny alergiczne, po kolejnym kontakcie z PPD u osób pierwotnie uczulonych w wyniku czasowego tatuażu. W Danii opisano ciężkie zmiany alergiczne, z rumieniem i obrzękiem twarzy u 8 dzieci (12-15 lat) (5 z wymagało hospitalizacji, w tym 1 na oddziale intensywnej terapii), które wystąpiły po farbowaniu włosów. Sześcioro z nich miało wcześniej zmiany zapalne w miejscu tatuażu zmywalnego. Wszystkie dzieci reagowały na PPD, część z nich również na 2,5 toluenodiaminę, m-aminofenol, p-aminofenol (składowe farb do włosów), czarną gumę (N-izopropylo-N-fenylo-parafenylenodiaminę), barwnik odzieżowy Disperse Orange 3, środki znieczulające miejscowo (kainy) (71). O podobnie ciężkich reakcjach alergicznych, łącznie z podwyższoną temperaturą, zwiększoną leukocytozą, dusznością i zmianami skórnymi, po farbowaniu włosów u osób uczulonych na PPD pochodzącą z tatuaży, donosili inni autorzy (72).
Oprócz złej tolerancji farb do włosów, pacjenci uczuleni na czarną hennę reagują odczynem zapalnym w miejscach styczności z barwioną odzieżą i farbowaną skórą (73-75). W Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi obserwowano przypadek 7-letniej dziewczynki z alergią na PPD i odbarwieniem skóry w miejscu tatuażu, a następnie z rozległymi zmianami zapalnymi kończyn dolnych, po ubraniu ciemno-brązowych rajstop (dodatnie wyniki testów płatkowych z barwnikami włókienniczymi) (76).
Powszechność farbowania włosów oraz moda na tatuaże skutkuje wzrostem alergii na parafenylenodiaminę odnotowywanym już w niektórych krajach. Autorzy brytyjscy donoszą o podwojeniu liczby uczulonych w ostatnich latach. W 1989 r. odsetek uczulonych wynosił 3,8, w 2004 r. wzrósł do 7,1 (77).

 

Odczyny krzyżowe

Parafenylenodiamina daje odczyny krzyżowe z wie­loma komponentami barwników oksydacyjnych (np. p-toluenodiaminą, p-aminodifenyloaminą, 2,4-diaminoanizolem, o-aminofenolem, 1,4-benzenodiaminą, p-aminoaniliną), wywoływaczami fotografii czarno-białej (zwłaszcza chlorowodorkiem paraaminofenolu i  N-metylo-paraaminofenolem) i kolorowej (produkty firmy Kodak CD 2, CD 3, CD 4 i CD 6). Aktualnie fotografowie uczulają się znacznie rzadziej, ponieważ proces wywoływania został zautomatyzowany. Parafenylenodiamina reaguje krzyżowo również z antyutleniaczami gumy, utwardzaczami żywic epoksydowych (głównie z metafenylenodiaminą), sulfonamidami, lekami znieczulającymi miejscowo (np. z benzokainą i nowokainą) i barwnikami tkanin (ryc. 1) (44).

Inne związki paragrupy

Benzokaina

Benzokaina (anestezyna), ester kwasu benzoesowego to przedstawiciel środków znieczulających miejscowo (78).  Jest słabym alergenem kontaktowym.

Odczyny dodatnie częściej notuje się u pacjentów z owrzodzeniami podudzi na tle żylakowym niż u pozostałych chorych na kontaktowe zapalenie skóry.

Są spostrzeżenia o częstszych reakcja krzyżowych benzokainy z PPD, niż z innymi związkami paragrupy (79).
Parabeny (nipaginy, aseptyny) pod względem chemicznym są estrami (metylowym, etylowym, propylowym, butylowym) kwasu p-hydroksybenzoesowego. Działają niszcząco na drożdżaki i pleśnie. Są słabymi alergenami kontaktowymi ale stosunkowo częste uczulenie na nie wynika z wielkości narażenia. Waha się ono od 0 do 4,2% testowanych (80). Dodawane są do leków, kosmetyków i produktów spożywczych. Nipaginy zawarte w kosmetykach uczulają znacznie rzadziej niż obecne w lekach do stosowania miejscowego. Spożywana żywność uczula bardzo rzadko, nieco częściej produkty żywnościowe stykające ze skórą (ekspedienci, pracownicy gastronomii).
Autorzy amerykańscy, zwracają uwagę, że częstość reakcji krzyżowych parabenów z PPD i  parabenów z benzokainą  wynosi tylko 2% i jest wyraźnie niższa niż pierwotnie sądzono (79). W naszym materiale wartości te są jednak wyższe (odpowiednio – 2,6% i 6,2%) (81).
W celu zapobiegania tworzeniu się pęknięć w wyrobach gumowych, w wyniku działania tlenu i ozonu pochodzących z powietrza atmosferycznego, do mieszanek gumowych dodaje się środki przeciwutleniające i przeciwozonowe. Środkami tymi są najczęściej aminy aromatyczne, a także pochodne chinoliny. Antyutleniacze te dość często dają odczyny krzyżowe w obrębie pochodnych parafenylenodiaminy. Zawodowo uczulają związki aminowe obecne w tzw. gumie technicznej (czarnej gumie) stosowanej do wyrobu opon, dętek, uszczelek, węży, pasów transmisyjnych, gumowych części dojarek mechanicznych. W Polsce nadwrażliwość taką wywołuje zwykle N-izopropylo-N-fenylo-4-fenylenodiamina (nonox ZA), a w latach wcześniejszych również N-fenylo-2-naftyloamina. Uczulają także inne aminy aromatyczne: N-cykloheksylo-N-fenylo-4-fenylenodiamina, N,N-di-fenylo-4-fenylenodiamina, N, N-di-*-naftylo-4-fenylenodiamina.
Alergia na związki przeciwstarzeniowe ma przede wszystkim charakter zawodowy i zgodnie z narażeniem dotyczy głównie mężczyzn. Występuje u producentów opon, dętek, wulkanizatorów, kierowców, mechaników samochodowych, monterów, ślusarzy, pracowników budownictwa i rolników (82-85).
Antyutleniaczy aminowych nie zawiera guma wchodząca w skład odzieży oraz guma rękawiczek chirurgicznych. Istnieją pojedyncze opisy przypadków pozazawodowego uczulenia na aminowe związki przeciwstarzeniowe obecne w maskach płetwonurków, aparatach do podwijania rzęs, obuwiu ze sztucznej skóry (83).                                         

Piśmiennictwo
1. Kieć-Świerczyńska M., Kręcisz B., Świerczyńska-Machura D.: Uczulenie na kosmetyki (I). Med. Pr. 2004; 55: 203-206. 2. Rastogi S.C., Schouten A., de Kruijf N. i wsp.: Contens of methyl-, ethyl-, propyl-, butyl- and benzylparaben in cosmetic products. Contact Dermatitis 1995; 32: 28-30. 3. Frosch P.J., White I.R., Rycroft R.J.G. i wsp.: Contact allergy to Bronopol. Contact Dermatitis 1990; 22: 24-26. 4. Boffa M.J., Beck M.H.: Allergic contact dermatitis from guaternium 15 in Oilatum cream. Contact Dermatitis 1996; 35: 45-63.  5. De Groot A.C., van Joost T., Bos J.D. i wsp.: Patch test reactivity to DMDM hydantoin. Relationship to formaldehyde allergy. Contact Dermatitis 1988; 18: 197-201.  6. Tanglertsampan C.: Allergic contact dermatitis from formaldehyde with initially negative repeated open application test. Contact Dermatitis 2003; 48: 171-172. 7. Fransway A.F.: The problem of preservation in the 1990s: I. Statement of the problem, solution(s) of the industry, and the current use of formaldehyde and formaldehyde-releasing biocides. Am. J. Contact Dermatitis 1991; 2: 6-23. 8. de Groot A.C., White I.R., Flyvholm M-A. i wsp.: Formaldehyde-releasers in cosmetics: relationship to formaldehyde contact allergy. Part 1. Characterization, frequency and relevance of sensitization, and frequency of use in cosmetics. Contact Dermatitis 2010; 62: 2-17. 9. de Groot A.C., White I.R., Flyvholm M-A. i wsp.: Formaldehyde-releasers in cosmetics: relationship to formaldehyde contact allergy. Part 2. Patch test relationship to formaldehyde contact allergy, experimental provocation tests, amount to formaldehyde released, and assessment of risk to consumers allergic to formaldehyde. Contact Dermatitis 2010; 62: 18-31.   10. Jacobs M.-C., White I.R., Rycroft R.J.G. i wsp.: Patch testing with preservatives at St John’s from 1982-1993. Contact Dermatitis 1995; 33: 247-254. 11. Perrenoud D., Bircher A., Hunziker T. i wsp.: Frequency of sensitization to 13 common preservatives in Switzerland. Contact Dermatitis 1994; 30: 276-279. 12. Rastogi S.C.: A survey of formaldehyde in shampoos and skin creams on the Danish market. Contact Dermatitis 1992; 27: 235-240. 13. Pigatto P.D., Bigardi A.S., Cusano F.: Contact dermatitis to cocamidopropyl-betaine is caused by residual amines: relevance, clinical characteristics and review of literature. Am. J. Contact Dermatitis 1995; 6: 13-16. 14. De Groot A.C., van der Walle H.B., Weyland J.W.: Contact allergy to cocamidopropyl betaine. Contact Dermatitis 1995; 33: 419-422. 15. Fartasch M., Diepgen T.L., Kuhn M. i wsp.: Provocative use tests in CAPB-allergic subjects with CAPB-containing product. Contact Dermatitis 1999; 41: 30-34. 16. Frosch P.J., Schulze-Dirks A.: Contact allergy to Kathon CG. Hautarzt 1987; 38: 422-425. 17. De Groot A.C., Herxheimer A.: Isothiazolinone preservative: cause of continuing epidemic of cosmetic dermatitis. Lancet 1989; 1: 314-316. 18. Nielsen H.: Occupational exposure to isothiazolinones. A study based on a product register. Contact Dermatitis 1994; 31: 18-21. 19. Reinhard E., Waeber R., Niederer M. i wsp.: Preservation of products with MCI/MI in Switzerland. Contact Dermatitis 2001; 45: 257-264. 20. Fewings J., Menné T.: An update of the risk assessment for methylchloroisothiazolinone/methylisothiazolinone (MCI/MI) with focus on rinse-off products. Contact Dermatitis 1999; 41: 1-13. 21. 6th amendment to Cosmetics directive 76/768. Brussels: EEC, 1997. 22. Wilkinson J.D., Shaw S., Andersen K.E. i wsp.: Monitoring levels of preservative sensitivity in Europe. A 10-year overview (1991-2000) Contact Dermatitis 2002; 46: 207-210. 23. Thyssen J.P., Engkilde K., Lundov M.D. i wsp.: Temporal trends of preservative allergy in Denmark (1985-2008). Contact Dermatitis 2010; 62: 102-108. 24. Davis M.D., Scalf L.A., Yiannias J.A. i wsp.: Changing trends and allergens in the patch test standard series: a mayo clinic 5-year retrospective review, January 1, 2001, trough December 31, 2005. Arch. Dermatol 2008; 144: 67-72. 25. Tosti A., Guerrra L., Bardazzi F. i wsp.: Euxyl K-400: a new sensitizer in cosmetics. Contact Dermatitis 1991; 25: 89-93. 26. Zachariae C., Rastogi S., Devantier C. i wsp.: Methyldibromo glutaronitrile: clinical experience and exposure-based risk assessment. Contact Dermatitis 2003; 48: 150-154. 27. Kelterer D., Kaatz M., Bauer H.I. i wsp.: Contact allergy to methyldibromo glutaronitryle in Euxyl® K 400 in a cosmetic cream for protection against a permanent wave solution. Contact Dermatitis 2002; 46: 250.  28. Wong C.S.M., Beck M.H.: Occupational contact allergy to methyldibromo glutaronitrile in abrasive cleansers and work creams. Contact Dermatitis 2001; 44: 311-312. 29. Erdmann S.M., Sachs B., Merck H.F.: Allergic contact dermatitis due to methyldibromo glutaronitryle in Euxyl K 400 in an ultrasonic gel. Contact Dermatitis 2001; 44: 39-40. 30. Hernández B., Ortiz-Frutos F.J., García M. i wsp.: Contact urticaria from 2-phenoxyethanol. Contact Dermatitis 2002; 47: 54. 31. Jong C.T., Statham B.N.: Methyldibromoglutaronitryle contact allergy – the beginning of the end? Contact Dermatitis 2006; 54: 229. 32. Bryld L.E., Agner T., Rastogi S.C. i wsp.: Iodopropynyl butylcarbamate: a new contact allergen. Contact Dermatitis 1997; 36: 156-158. 33. Pazzaglia M., Tosti A.: Allergic contact dermatitis from 3-iodo-2-propynyl-butylcarbamate in a cosmetic cream. Contact Dermatitis 1999; 41: 290. 34. Bryld L.E., Agner T., Rastogi S.C. i wsp.: Allergic contact dermatitis from 3-iodo-2-propynyl-butylcarbamate (IPBC) – an update. Contact Dermatitis 2001; 44: 276-278. 35. Schnuch A., Geier J., Brasch J. i wsp.: The preservative iodopropynyl butylcarbamate: frequency of allergic reactions and diagnostic considerations. Results from IVDK. Contact Dermatitis 2002; 46: 153-156. 36. Hextall J.M., Alagaratnam N.J, Glendinning K. i wsp.: Dose-time relationships for elicitation of contact allergy to para-phenylenediamine. Contact Dermatitis 2002; 47: 96-99. 37. Jowsey I.R., Basketter D.A., McFadden J.P. i wsp.: Elicitation response characteristics to permanent hair dye in paraphenylenediamine-allergic volunteers. Contact Dermatitis 2006; 55: 330-334. 38. Søsted H., Menné T., Johansen J.D.: Patch test dose-response study of p-phenylenediamine: thresholds and anatomical regional differences. Contact Dermatitis 2006; 54: 145-149. 39. Wong G.A.E., King C.M.: Immediate-type hypersensitivity and allergic contact dermatitis due to para-phenylenediamine in hair dye. Contact Dermatitis 2003; 48: 166. 40. Koo F.P., French L., Piletta-Zanin P.A. i wsp.: Contact urticaria and shock to hair dye. Allergy 1998; 53: 904-905. 41. Sahoo B., Handa S., Penchallaiah K. i wsp.: Contact anaphylaxis due to hair dye. Contact Dermatitis 2000; 43: 244. 42. Calzavara-Pinton P., Capezzera R., Zane C. i wsp.: Lymphomatoid allergic contact dermatitis from para-phenylenediamine. Contact Dermatitis 2002; 47: 173-174. 43. Rastogi S.C., Søsted H., Johansen J.D. i wsp.: Unconsumed precursors and couplers after formation of oxidative hair dyes. Contact Dermatitis 2006; 55: 95-100. 44. DeLeo V.A.: p-Phenylenediamine. Dermatitis 2006; 17: 53-55. 45. Søsted H., Hesse U., Menné T. i wsp.: Contact dermatitis to hair dyes in a Danish adult population: an interview-based study. Br J Dermatol 2005; 153: 132-135. 46. Thyssen J.P., Andersen K.E., Bruze M. i wsp.: p-Phenylenediamine sensitization is more prevalent in central and southern European patch test centres than in Scandinavian: results from a multicentre study. Contact Dermatitis 2009; 60: 314-319. 47. Schäfer T., Böhler E., Ruhdorfer S. i wsp.: Epidemiology of contact allergy in adults. Allergy 2001; 56: 1192-1196. 48. Schnuch A., Geier J., Uter W. i wsp.: National rates and regional differences in sensitization to allergens of the standard series. Population-adjusted frequencies of sensitization (PAFS) in 40,000 patients from a multicenter study (IVDK). Contact Dermatitis 1997; 37: 200-209. 49. Marks J.G., Belisto D.V., DeLeo V.A. i wsp.: North American contact Dermatitis Group patch test results for the detection of delayed-type hypersensitivity to topical allergens. J Am Acad Dermatol 1998; 38: 911-918. 50. Sharma V.K., Chakrabarti A.: Common contact sensitizers in Chandigarh, India. A study of 200 patients with the European standard series. Contact Dermatitis 1998; 38: 127-131. 51. Li L.-F., Guo J., Wang J.: Environmental contact factors in eczema and the results of patch testing Chinese patients with a modified European standard series of allergens. Contact Dermatitis 2004; 51: 22-25. 52. Kieć-Świerczyńska M., Kręcisz B., Świerczyńska-Machura D.: 10-letnia obserwacja alergii kontaktowej na parafenylenodiaminą w materiale Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi. Med. Pr. 2007; 58: 215-222. 53. Freireich-Astman M., David M., Trattner A.: Standard patch test results in patients with contact dermatitis in Israel: age and sex differences.. Contact Dermatitis 2007; 56: 103-107. 54. Armstrong D.K.B., Jones A.B., Smith H.R. i wsp.: Occupational sensitization to p-phenylenediamine: a 17-year review. Contact Dermatitis 1999; 41: 348-349. 55. Heine G., Schnuch A., Uter W. i wsp.: Frequency of contact allergy in German children and adolescents patch tested between 1995 and 2002: results from the Information Network of Departments of Dermatology and the German Contact Dermatitis Research Group. Contact Dermatitis 2004; 51: 111-117. 56. Fisher A.A.: Contact dermatitis in black patients. Cutis 1977; 20: 308-309. 57. Dickel H., Taylor J.S., Evey P. i wsp.: Comparison of patch test results with a standard series among white and black racial groups. Am. J. Contact Dermatitis 2001; 12: 77-82. 58. DeLeo V.A., Taylor S.C., Belisto D.V. i wsp.: The effect of race and ethnicity on patch test results. J. Am. Acad. Dermatol. 2002; 46(2 Supp): 107-112. 59. Hsu T.S., Davis M.D., el-Azhary R. i wsp.: Beard dermatitis due to para-phenylenediamine use in Arabic men. J. Am. Acad. Dermatol. 2001; 44: 867-869. 60. Kang I-K., Lee M-H.: Quantification of para-phenylenediamine and heavy metals in henna dye. Contact Dermatitis 2006; 55: 26-29. 61. Avnstorp C., Rastogi S.C., Menné T.: Acute fingertip dermatitis from a temporary tattoo and quantitative chemical analysis of the product. Contact Dermatitis 2002; 47: 119-120. 62. Brancaccio R.R., Brown L.H., Chang Y.T. i wsp.: Identification and quantification of para-phenylenediamine in a temporary black henna tattoo. Am. J. Contact Dermatitis 2002; 13: 15-18. 63. Chung W.-H., Chang Y.-C., Yang L.-J. i wsp.: Clinicopathologic features of skin reactions to temporary tattoos and analysis of possible causes. Arch. Dermatol. 2002; 138: 88-92. 64. Le Coz C.J., Lefebvre C., Keller F. i wsp.: Allergic contact dermatitis caused by skin painting (pseudo-tattooing) with black henna, a mixture of henna and p-phenylenediamine and its derivatives. Arch. Dermatol. 2000; 136: 1515-1517. 65. Borrego L., Hernández-Machin B., Gonzalez O. i wsp.: Sensitization to para-phenylenediamine in a streetside temporary tattoo artisan. Contact Dermatitis 2005; 52: 288-289. 66. Van den Keybus C., Morren M.-A., Goossens A.: Walking difficulties due to an allergic reaction to a temporary tattoo. Contact Dermatitis 2005; 53: 180-181. 67. Jung P., Sesztak-Greinecker G., Wantke F. i wsp.: A painful experience: black henna tattoo causing severe, bullous contact dermatitis. Contact Dermatitis 2006; 54: 219-220. 68. Martin J.A., Hughes T.M., Stone N.M.: ‘Black henna’ tattoos: an occult source of natural rubber latex allergy? Contact Dermatitis 2005; 52: 145-146. 69. Di Landro A., Valsecchi R., Marchesi L.: Allergic reaction with persistent hypopigmentation due to temporary tattooing with henna in a baby. Contact Dermatitis 2005; 52: 338-339. 70. Valsecchi R., Leghissa P., Di Landro A. i wsp.: Persistent leukoderma after henna tattoo. Contact Dermatitis 2007; 56: 108-109. 71. Sosted H., Johansen J.D., Andersen K.E. i wsp.: Severe allergic hair dye reactions in 8 children. Contact Dermatitis 2006; 54: 87-91. 72. Jasim Z.F., Darling J.R., Handley J.M.: Severe allergic contact dermatitis to paraphenylenediamine in hair dye following sensitization to black henna tattoos. Contact Dermatitis 2005; 52: 116-117. 73. Matulich J., Sullivan J.: A temporary henna tattoo causing hair and clothing dye allergy. Contact Dermatitis 2005; 53: 33-36. 74. Rudzki E., Rebandel P.: Mniej typowe przypadki uczulenia na parafenylenodwuaminę. Przegl. Dermatol. 2006; 93: 691-693. 75. Ryberg K., Isaksson M., Gruvberger B. i wsp.: Contact allergy to textile dyes in southern Sweden. Contact Dermatitis 2006; 54: 313-321. 76. Kieć-Świerczyńska M., Kręcisz B., Świerczyńska-Machura D.: Allergy to p-phenylenodiamine from a black transferable picture tattoo-hypopigmentation and sensitization to clothing dyes in a little girl. Contact Dermatitis 2008; 58: 174-175. 77. Patel S., Basketter D.A., Jefferies D. i wsp.: Patch test frequency to p-phenylenediamine: follow up over the last 6 years. Contact Dermatitis 2007; 56: 35-37. 78. Rudzki E.: Alergia na leki. Wydawnictwo Czelej, Lublin, 2002. 79. Turchin I., Moreau L., Warszaw E. i wsp.: Cross-reactions among parabens, para-phenylenediamine, and benzocaine: a retrospective analysis of patch testing. Dermatitis 2006; 17: 192-195. 80. Cashman A.L., Warshaw E.: Parabens: a review of epidemiology, structure, allergenicity, and hormonal properties. Dermatitis 2005; 16: 57-66. 81. Kieć-Świerczyńska M., Kręcisz B., Świerczyńska-Machura D.: Alergia kontaktowa na związki paragrupy europejskiego zestawu standardowego. Przegl. Dermatol. 2008; 95: 287-292. 82. Macedo M.S., Alchorne A.O.A., Costa E.B. i wsp.: Contact allergy in male construction workers in Sao Paulo, Brazil, 2000-2005. Contact Dermatitis 2007; 56: 232-234.  83. Adams R.M.: Occupational Skin Disease. Saunders Com, Philadelphia, 1999. 84. Kiec-Swierczynska M., Krecisz B., Swierczynska-Machura D.: Contact allergy in agricultural workers. Exog. Dermatol. 2003; 2: 246-251. 85. Fortina A.B., Piaserico S., Larese F. i wsp.: Diaminodiphenylmethane (DDM): frequency of sensitization, clinical relevance and concomitant positive reactions. Contact Dermatitis 2001; 44: 283-288. Adres autorki:  Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera 91-348 Łodź, ul. Św. Teresy 8  
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »

© 2014 ALERGIA kwartalnik dla lekarzy :: Joomla! i Joomla! IE jest Wolnym Oprogramowaniem wydanym na licencji GNU/GPL.